Năm 2004, FIFA chính thức công nhận: bóng đá bắt nguồn từ xúc cúc ở Lâm Tri, Tri Bác, Trung Quốc.
Tin vừa ra, chuyên gia Anh sốt ruột, nói xúc cúc và bóng đá hiện đại “không có liên hệ tất yếu”, tờ The Times thậm chí đăng cả một trang chất vấn.
Nói thật, sự chất vấn của người Anh không phải không có lý. Nhưng câu hỏi đau hơn là người Trung Quốc phải tự hỏi — thứ chúng ta đá, có thật là cùng một chuyện với bóng đá hiện đại không?
Đáp án có thể khiến bạn khó chịu: không. Và từ hai nghìn năm trước, đã không phải.
Xúc cúc
“Quả bóng” Hoắc Khứ Bệnh đá chẳng liên quan lấy nửa xu với bóng đá
Trong Sử ký, thiên Liệt truyện vệ tướng quân phiêu kỵ, có một câu nổi tiếng: “Khi ở ngoài ải, quân sĩ thiếu lương, có kẻ không tự đứng vững, mà Phiêu kỵ vẫn kẻ đất đạp cúc.”
Dịch ra: Hoắc Khứ Bệnh dẫn quân ra ải đánh Hung Nô, lương thảo đứt, lính đói đến đứng không vững, vị thiếu niên tướng quân này vẫn kẻ một khoảng sân để đá cầu.
Người đời sau đọc câu này, phần nhiều đọc ra “khí khái tuổi trẻ”. Nhưng bạn nghĩ kỹ, Hoắc Khứ Bệnh là người thế nào? Mười bảy tuổi được phong Quán quân hầu, hai mươi tuổi đánh Hà Tây, hai mươi mốt tuổi được phong ở Lang Cư Tư. Ông không đang chơi, ông đang luyện.
Định vị của xúc cúc thời Hán là môn huấn luyện quân sự đàng hoàng. Ban Cố xếp nó vào loại kỹ xảo binh gia, nói “để lập cái thắng của công và thủ”. Sân xúc cúc thời Hán gọi là “Cúc thành”, đặt sáu cầu môn, “nhị lục tương đương”, mỗi bên mười hai người, đối kháng thân thể trực tiếp. Cái này giống gì hơn? Giống bóng bầu dục hơn, nói cách khác, giống một cuộc ẩu đả có luật hơn.
Lính trên sân học chọn vị trí, va chạm, tác chiến phối hợp. Đá cầu hay hay dở là thứ yếu, quan trọng là — giữ đội hình trong hỗn loạn, phục tùng chỉ huy trong đối kháng.
Xúc cúc từ trước đến nay chính là máy mô phỏng chiến tranh.
Bức “xúc cúc” trong cuộn Minh Tuyên Tông hành lạc đồ do người khuyết danh đời Minh vẽ
Người đời Đường biến nó thành cái gì?
Đến đời Đường, xúc cúc xảy ra một cuộc “cách mạng kỹ thuật” then chốt.
Công nghệ làm bóng đổi. Từ quả da đặc nhồi lông thú thời Hán, đổi thành quả bơm hơi: bỏ một bọng nước tiểu động vật vào, dùng miệng thổi phồng. Đây là quả bóng ruột bơm hơi sớm nhất thế giới.
Bóng nhẹ hơn, đàn hồi tốt hơn, đá được cao hơn, xa hơn.
Rồi luật cũng đổi. Cầu môn được chuyển từ mặt đất lên giữa không — hai cây tre cao ba trượng (khoảng chín mét) dựng ở giữa sân, giữa căng một tấm lưới, trên lưới khoét một lỗ đường kính khoảng một thước, gọi là “phong lưu nhãn”. Hai đội đứng hai bên, bóng không chạm đất, đưa bóng qua cái lỗ ấy thì được điểm.
Cầu môn cao ba trượng, lỗ rộng một thước, bóng không được chạm đất.
Bạn nếm thử độ khó này. Cao chín mét, cao hơn cả tòa nhà ba tầng, cầu môn không ở dưới đất mà ở trên trời, và chỉ có một lỗ. Bóng đá hiện đại là sút vào khung thành, người đời Đường là “ném” vào cái lỗ trên trời.
Đây không còn là mô phỏng chiến tranh. Đây là tạp kỹ.
Người đời Tống đi thêm một bước: biến thi đấu thành biểu diễn
Đời Tống là đỉnh của xúc cúc, cũng là thời kỳ nó “biến dạng” triệt để nhất.
Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dận bản thân là người mê xúc cúc. Bảo tàng Thượng Hải cất một bức Tống Thái Tổ xúc cúc đồ do Tiền Tuyển đời Nguyên mô theo, vẽ đúng cảnh Triệu Khuông Dận cùng Triệu Quang Nghĩa, Triệu Phổ và vài người đang đá cầu. Hoàng đế khai quốc tự xuống sân, địa vị của môn này có thể hình dung.
Tống Thái Tổ xúc cúc đồ
Nhưng thứ thật sự đẩy xúc cúc đi tới “dị hóa” là kinh tế đô thị. Thị dân Biện Kinh, Lâm An có tiền có nhàn, xúc cúc từ doanh trại bước vào ngõa xá câu lan, biến thành một loại biểu diễn tính thưởng thức cực mạnh.
Đời Tống xuất hiện hội nghề xúc cúc chuyên nghiệp “xã Tề Vân”, đây là đoàn thể thể thao đơn môn sớm nhất Trung Quốc. Xã Tề Vân mỗi năm tổ chức giải đánh giá kỹ nghệ toàn quốc, gọi là “giải Sơn Nhạc chính thức”, trước giải phải xét tư cách, tra sư thừa, xem tuổi bóng, thử pháp chân, thắng thì treo biển, thua thì gỡ biển. Một bộ quy trình, có vài phần giống chứng nhận hạng của giải chuyên nghiệp hôm nay.
Nhưng vấn đề cũng nằm ở đây. Lối chơi chủ lưu xúc cúc đời Tống gọi là “bạch đả” — không đặt cầu môn, thi kỹ thuật hoa thức. Nào “én về tổ”, “gió lay sen”, “châu trên đỉnh Phật”, “nhặt cá trên đất khô”, chỉ nghe tên đã biết, theo đuổi là đẹp, đẹp, và đẹp hơn.
Cao Cầu nhờ một cú “uyên ương” được lòng Tống Huy Tông, từ kẻ giúp vui chốn phố thị đi một mạch làm Điện tiền đô chỉ huy sứ. Đặt vào hôm nay, tương đương một ngôi sao mạng bóng đá hoa thức lên làm bộ trưởng quốc phòng.
Khi người chơi đỉnh của một môn thể thao dựa vào biểu diễn để lên chức, con đường của môn đó đã đi đến chỗ cùng.
Xúc cúc đồ
Những chỗ “giống”, và những chỗ “không giống”
Hôm nay luôn có người đem xúc cúc so với bóng đá hiện đại, nói đây là bằng sắt “Trung Quốc phát minh bóng đá”. Nhưng bạn đặt hai thứ cạnh nhau sẽ thấy một sự thật tàn khốc:
Chúng chỉ có một điểm chung — dùng chân để đá. Những thứ còn lại, toàn ngược lại.
Xúc cúc là đá lên không, bóng đá là đá xuống đất. Xúc cúc so độ chuẩn và hoa thức, bóng đá so tốc độ, sức mạnh và chiến thuật. Xúc cúc là biểu diễn cho người phía trên xem, bóng đá là hơn chục vạn người cùng gào lên. Xúc cúc sợ nhất bóng chạm đất, bóng đá sợ nhất bóng không lăn.
Chuyên gia Anh nói “xúc cúc và bóng đá hiện đại không có liên hệ tất yếu”, xét về hình thái vận động, câu này nói đúng. Bóng đá hiện đại là sản phẩm văn minh công nghiệp mọc lên trong các trường công lập Anh thế kỷ 19, luật, đối kháng, đạo đức thi đấu, toàn là một logic khác.
Nhưng FIFA cũng nói một câu khác: “Hình thức trò chơi loại này thực sự có căn cứ khoa học vẫn phải truy ngược về Trung Quốc khoảng hai, ba trăm năm trước Công nguyên.”
Chúng ta không cần cố nói xúc cúc là “cha của bóng đá”. Nó là một thứ khác — một môn thi đấu phương Đông sinh ra trong doanh trại, thịnh trong cung đình, chết trong lệnh cấm. Nó và bóng đá hiện đại là hai dòng sông, tình cờ chạm nhau gần nguồn, rồi mỗi dòng một ngả.
Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương ra lệnh cấm quân nhân đá cầu. Sau khi quân Thanh vào quan, người Mãn thống trị cấm xúc cúc toàn diện.
Một môn vận động hai nghìn năm cứ thế mất.
Nhưng điều đáng nghiền ngẫm hơn cả “mất đi” là: cái ngày xúc cúc suy tàn, chính là cái ngày nó đẹp nhất, tinh xảo nhất, “văn minh” nhất. Người đời Tống chơi nó đến cực hạn, cũng chơi đến đường cùng. Khi một môn thi đấu biến hoàn toàn thành biểu diễn, nó cách diệt vong không xa.
Vì vậy, lần sau xem đội tuyển Trung Quốc đá đến mức muốn đập tivi, hãy nghĩ tới Cao Cầu.
Người đàn ông lên chức nhờ đá cầu ấy, một nghìn năm trước đã đi hết con đường.